کاربست سنت های نظری کنش اجتماعی در خوانش سطوح فضایی با تأکید بر مولفه های «زندگی روزمره»

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه شهرسازی، دانشگاه هنر تهران

2 دانشجوی دکتری گروه شهرسازی، دانشگاه هنر تهران (پردیس بینالمللی فارابی)

چکیده

در دوران معاصر نگاه انتقادی به مسائل فضایی، لزوم نقد و دگرگونی روش­های برخورد با فضا را (نظری و عملی) بدنبال داشته­است. خوانش انتقادی فضا به عنوان روشی برای توصیف، تفسیر و نقد «زندگی روزمره» و شناسایی مسائل فضایی از این منظر شناخته می­شود. خوانش فضا در اولین گام در سنت­های نظری و مولفه­های موثر بر آن تجلی می­یابد. در نیم قرن اخیر، به موازات «چرخش فضایی» نظریه­های اجتماعی، «زندگی روزمره» محور مطالعات فضا و روش­های شناخت آن قرار می­گیرد. تعبیر فضا به امری اجتماعی، چندلایه­ای و رابطه­ای، پیش‌فرض­هایی از این چرخش است. در این دوران نظریات به مثابه­ی یکی از نیروهای سازنده‌ی فضا در نظریه­ی «تولید اجتماعی فضا» مطرح می­شود. همین امر ما را بر آن داشت که ضمن بررسی کلی انواع نظریات اجتماعی به سطح­بندی آن­ها در خوانش فضا بپردازیم؛ تا از این طریق دیدگاه جامع­تری برای شناخت، تحلیل مسائل و ارائه­ی راهکارهای فضایی داشته­ باشیم. از این رو نخست به بررسی پیش­فرض­های نظریات اجتماعی (سطح کلان و خرد با تأکید بر فضا، زندگی روزمره و کنش) و سپس با محوریت مفهوم کنش؛ به مثابه­ی یکی از مهم­ترین لایه‌های فضایی؛ به سه نظریه­ی نمایشنامه، پرکتیس و تناقض می­پردازیم. در نهایت این نظریه­ها برای کاربست در خوانش فضا سطح­بندی و ابعاد گوناگون آن­ها بررسی می­شود.  ازاین­رو کلیات هر نظریه؛ با استناد به متون، اسناد کتابخانه­ای و اینترنتی؛ در یک چارچوب توصیفی-تحلیلی مبتنی بر استدلال منطقی توضیح داده­ می­شود.یافته­ های پژوهش حاکی از آن است که هر یک از نظریه‌های مورد بررسی در سطحی از خوانش فضا کاربرد و کارایی دارد.

کلیدواژه‌ها


- افروغ، عماد. (1394). فضا و جامعه؛ فضای شهری و نابرابری اجتماعی: ارائۀ الگویی برای جدایی گزینی فضایی و پیامدهای آن. تهران: نشر علم.

- تانکیس، فرن. (1388). فضا، شهر و نظریۀ اجتماعی: مناسبات اجتماعی و شکل شهری.ترجمه: حمیدرضا پارسی و آرزو افلاطونی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

- تاجبخش، کیان. (1386). آرمان شهر (فضا، هویت و قدرت در اندیشۀ اجتماعی معاصر). تهران: نشر نی.

- جین، مارک. (1395). شهرها و مصرف. ترجمه:مرتضی قلیچ. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.

- حبیبی،  میترا، و برزگر،  سپیده. (1397). پویش چند لایه ای زندگی روزمره در فضای شهری از منظر ضرباهنگ کاوی. جستارهای شهرسازی، 49(2)، 146–162.

- ریتزر، جورج. (1393). نظریه جامعه شناسی در دوران معاصر.ترجمه:محسن ثلاثی.تهران: نشر علم.

- ریتزر، جرج.، و جی.گودمن، داگلاس. (1390). نظریه­ی جامعه شناسی مدرن.ترجمه:خلیل میرزایی و  عباس لطفی­زاده. تهران: انتشارات جامعه شناسان.

- ژیلنیتس، آندرژی. (1393). فضا و نظریۀ اجتماعی. ترجمه: محمود شورچه. تهران: انتشارات مدیران امروز.

- ستاری، علی. (1394). دیالکتیک سه‌گانه‌ی تولید فضای هانری لوفور. جستارهای فلسفی. 29 (11). (ص­ص85-114).

- سوجا، ادوارد. دبلیو. (1396). پسا کلان شهر: مطالعات منطقه ای شهرها و مناطق. ترجمه: نرگس خالصی­مقدم. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.

- شمولی، اندرو. (1393). کلیت، هژمونی، تفاوت: هانری لوفور و ریموند ویلیامز. ،ویراستاران: کانیشکا گونواردنا، ا. کیفر، ر. میلگرام، کریستین اشمید،ترجمه: افشین خاکباز، و محمد فاضلی، کتاب فضا، تفاوت، زندگی روزمره: خوانش هانری لوفور(ص­ص.395-421). تهران: انتشارات تیسا.

- فراستخواه، مقصود. (1396). روش تحقیق کیفی در علوم اجتماعی با تأکید بر «نظریۀ بر پایه». تهران: نشر آگاه.

- فرهمندفر، مسعود. (1393). «جایگاه آستانه­ای فرهنگ»: هومی بابا و نظریۀ پسا استعماری. مطالعات انتقادی ادبیات، 1(4).

- کاپن، سمیتا. (1388). مبانی نظری معماری غرب (جلد اول).ترجمه: ع. یاران. تهران: انتشارات شهیدی.

- کاظمی، عباس و اباذری، یوسف (1383). زندگی روزمره و مراکز خرید در شهر تهران. نامه­ی انسان­شناسی، 3(6). (ص­ص 97-116).

- گونواردنا، کانیشکا. (1393). مارکسیسم و زندگی روزمره: دربارۀ هانری لوفور و ...، ویراستاران: کانیشکا گونواردنا، ا. کیفر، ر. میلگرام، کریستین اشمید،ترجمه: افشین خاکباز، و محمد فاضلی، کتاب فضا، تفاوت، زندگی روزمره: خوانش هانری لوفور(ص­ص.253-225). تهران: انتشارات تیسا.

- کرنگ، مایک. (1394). آثار، مکان ها و جغرافیاهای نانوشته: در آثار میشل دوسرتو (84-1925). ویراستاران: م. کرنگ، ن. ثریفت،ترجمه: محمود عبدالله­زاده، کتاب  اندیشیدن دربارۀ فضا (ص­ص.172-194). تهران: دفتر پژوهش های فرهنگی.

- کیفر، استفان. (1393). چگونه لوفور گرامشی را شهری کرد.،ویراستاران: کانیشکا گونواردنا، ا. کیفر، ر. میلگرام، کریستین اشمید،ترجمه: افشین خاکباز، و محمد فاضلی، کتاب فضا، تفاوت، زندگی روزمره: خوانش هانری لوفور(ص­ص.359-393). تهران: انتشارات تیسا.

- گافمن، اروینگ. (1392). نمود خود در زندگی روزمره. ترجمه: مسعود کیانپور. تهران: نشر مرکز.

- گلکار، کوروش. (1379). مولفه های سازنده کیفیت طراحی شهری. صفّه، 32، 38–65.

- گیدنز، آنتونی. (1384). مسائل محوری در نظریۀ اجتماعی: کنش، ساختار و تناقض در تحلیل اجتماعی. ترجمه:محمد رضایی. تهران: انتشارات سعاد.

- گیدنز، آنتونی.، و بردسال، کارن. (1389). جامعه شناسی.ترجمه:ح. چاوشیان. تهران: نشر نی.

- لوفور، هانری. (1391). تولید فضا. ترجمه: محمود عبدالله­زاده. تهران: مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران.

- مدنی­پور، علی. (1387). فضاهای عمومی و خصوصی شهر. ترجمه: فرشاد نوریان. تهران: شرکت پردازش و برنامه ریزی شهری.

- مدنی­پور، علی. (1392). طراحی فضای شهری: نگرشی بر فرآیندی اجتماعی-مکانی. ترجمه: فرهاد مرتضایی تهران: شرکت پردازش و برنامه ریزی شهری.

- مریفیلد، اندرو. (1393). مکان و فضا: سازش لوفوری. ترجمه: آیدین ترکمه، کتاب درآمدی بر تولید فضای هانری لوفور (ص­ص.257-292). تهران: انتشارات تیسا.

- نیومن، ویلیام لارنس. (1389). شیوه های پژوهش اجتماعی: رویکردهای کیفی و کمی (جلد اول). ترجمه: حسن دانائی­فرد و حسین کاظمی. تهران: موسسۀ کتاب

مهربان نشر.

- هاروی، دیوید. (1390). وضعیت پسا مدرنیته: تحقیق در خاستگاه تحول فرهنگی. ترجمه: عارف قوامی­مقدم. تهران: پژواک.

- هاروی، دیوید. (1392). شهر و نظریۀ انتقادی. ترجمه: حسین حاتمی­نژاد و  محمود شورچه،کتاب  شهر و نظریۀ انتقادی (ص­ص.42-68). تهران: پرهام نقش.

- هال، ادوارد. (1396). بعد پنهان. ترجمه: منوچهر طبیبیان. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

- هیلیر، جین. (1388). سایه های قدرت: حکایت دوراندیشی برنامه ریزی کاربری زمین.ترجمه:کمال پولادی. تهران: جامعۀ مهندسان مشاور ایران.

- یورگنسن، ماریان.، و  فیلیپس، لوِئز. (1394). نظریه و روش در تحلیل گفتمان. ترجمه: هادی جلیلی. تهران: نشر نی.

- Anderson، E. (1990). Streetwise: Race، Class، and Change in an Urban Community. University of Chicago Press.

- Carmona، M.، CARMONA، R.، Heath، T.، Oc، T.، & Tiesdell، S. (2003). Public Places، Urban Spaces: The Dimensions of Urban Design. Architectural Press.

- Cetina، K. K.، Schatzki، T. R.، & Savigny، E. von (Eds.). (2001). The Practice Turn in Contemporary Theory (1 st). london: Routledge.

- Crawford، M. (2016). Public Space Update. Report from the United States. The Journal of Public Space، 1(1)، 11–16.

- de Certeau، M.، Rendall، S.، Giard، L.، & Mayol، P. (1984). The Practice of Everyday Life. University of California Press

- Gehl، J.، & Koch، J. (2006). Life Between Buildings: Using Public Space. Danish Architectural Press.

- Goffman، E. (2009). Stigma: Notes on the Management of Spoiled Identity. Touchstone.

- Goonewardena، K.، Kipfer، S.، Milgrom، R.، & Schmid، C. (2008). Space، Difference، Everyday Life: Reading Henri Lefebvre. Taylor & Francis.

- Lefebvre. H.(1991). The production of Space. (D. Nicholson-smith، Ed.). Oxford، Uk: basil blackwell lrd.

- Lussault، M.، & Stock، M. (2010). “Doing with space”: towards a pragmatics of space. Soc. Geogr.، 5(1)، 11–19.

- Madanipour، A. (2003). Public and Private Spaces of the City. Routledge.

- Schatzki، T. (2015). Spaces of Practices and of Large Social Phenomena. Travaux ،EspacesTemps.Net.

- Stock، M. (2015). Spatial practices، theoretical implications. Travaux ،EspacesTemps.Net.